'Oeps!', zei de wetenschapper...

Als het in de wetenschap een keer fout gaat dan gaat het meestal goed fout. Op het moment waar de collega's niet kritisch genoeg kijken of economische/politieke belangen een grotere rol spelen dan betrouwbaar onderzoek is een catastrofe of ten minste een klein drama voorgeprogrammeerd. Wat volgt is een lijst van 10 wetenschappelijke blunders die bij mij de meeste indruk hebben achter gelaten, deel 1:

Plaats 10: Ijskoude fusie
Onze energiebronnen raken wereldwijd op en onderzoekers zijn druk bezig met het ontwikkelen van alternatieven. Twee chemici uit Utah dachten in 1989 al het probleem opgelost te hebben. Stanley Pons en Martin Fleischmann ontdekten het principe van Cold Fusion - kernfusie door electrolyse van deuterium oxide. Deuterium is een natuurlijk isotoop van waterstof. Pons en Fleischmann beweerden dat de kernen van de deuteriumatomen tijdens de electrolyse met elkaar gingen fuseren. Tijdens de fusie zou genoeg energie vrij komen om de hele wereld ervan te voorzien. Terwijl de onderzoekers met hun aandacht bij de media waren werd hun methode intensief getoetst door collega-wetenschappers. Tot nu toe is het niemand gelukt om hun resultaten te reproduceren. Geen catastrofe, wel gênant

Plaats 9: Y2K - WTF?
Het was een van de duurste en meest gênante blunders van de computertechnologie. Terwijl Bob Behmer het in 1958 al eraan zag komen duurde het nog 40 jaar eerder de rest van de technologische wereld aandacht aan het probleem wilde besteden. Omdat men viercijferige jaargetallen inkortte op de laatste twee cijfers vreesde men dat de '00' van 2000 herkend zou worden als 1900. Over de gevolgen werden hele doemscenario's geschetst waarbij vliegtuigen uit de lucht vallen, enorme hoeveelheden data verloren gaan en de hele technologie instoort. De problemen bleven echter beperkt. Het ergste rapport kwam uit Sheffield waar 154 zwangere vrouwen fout resultaten ontvingen van een test op Down syndroom. Twee van hun hadden een abortus gehad voordat de informatie gecorrigeerd werd.

Plaats 8: Hoe oud is de aarde?
Er zijn belachelijk veel theorieën over de leeftijd van de aarde bedacht. Die van William Thomson, bekend als Lord Kelvin, heeft ten minste een mens diep ongelukkig gemaakt. Charles Darwin baseerde zijn evolutietheorie ondermeer op de uitspraken van de geoloog Charles Lyell. Deze ging ervan uit dat de oppervlakte van de aarde continu verandering ondergaat waarbij gebergtes ontstaan en door erosies weer afgebroken worden. Op basis van onderzoek naar gesteentes schatte hij de leeftijd van de aarde op ongever 300 miljoen jaar.
Kelvin zag helemaal niks in Darwin's en Lyell's theorieën en ging op zoek naar tegenargumenten. Zijn resultaat:ervan uitgaand dat de aarde net als de zon een afkoelende bol is kan ze volgens de temperatuurgradiënt in de aardkorst niet ouder dan 100 miljoen jaar zijn. Deze argumentatie werd algemeen geaccepteerd en Darwin stierf met het idee dat zijn theorie grote onzin was. 100 miljoen jaar waren namelijk te weinig tijd voor zijn evolutietheorie.

Plaats 7: Frankenstein's bijen
Als je met beestjes speelt doe je er beter aan om goed op hun te letten. Die les hebben wetenschappers in Brazilië moeten leren toen ze in 1956 probeerden een bijensoort te kweken die beter tegen het Zuid-amerikaanse klimaat kon. De Eurpese honingbij was wel aanwezig maar in verband met de locale temperaturen produceerde ze te weinig honing. Daarom besloot de bioloog Warwich Keer om de Europeanen met agressieve Afrikaanse bijen te kruisen. De nieuwe soort bewees al snel dat de poging succesvol was. Enkele exemplaren ontsnapten uit het lab en verspreidden zich in Midden- en Noord-amerika waar ze bekend werden als 'killer bees'. Ook al zijn deze bijen heel agressief zijn overlijden hooguit 1-2 mensen per jaar aan hun steken. Voor de Braziliaanse imkers waren de killer bees echter een ramp: ze waren niet te controleren en de gewone honingbij kon de concurrentie niet aan.

Plaats 6: Luchtverschoner vervuild water
Men dacht een hoop milieuproblemen te kunnen oplossen en heeft uiteindelijk een groot probleem veroorzaakt. In 1970 kwam methyl-tert-butylether op de Amerikaanse markt - een stof die aan benzine werd toegevoegd wat bijdroeg aan een efficiëntere verbranding en schonere emissies. Enthousiast begon men MTBE in grote ondergrondse tanks op te slaan. Door enige sloordigheid lekte het gas uit de tanks de grond in. Helaas loste het ook prima op in het grondwater waardoor het meer dan 14 procent van het stedelijke gronwater besmette. De Amerikaanse regering  verbood MTBE in 1999 maar het vervuilde water is waarschijnlijk niet meer zo snel schoon te krijgen. Meerdere tankstations hebben hoge boetes moeten betalen voor de lekkage van hun tanks. Hoeveel mensen er uiteindelijk ziek zijn geworden door MTBE is meoilijk te schatten.

Levensdip

Het nieuws dat deze week meerdere kranten heeft gehaald: mensenapen kunnen gedurende hun leven last krijgen van een midlifecrisis. Net zoals Mensen in de 40 maken ook onze dierlijke verwanten kans op een periode waarin ze zich diep ongelukkig voelen. Dit beweren ten minste de onderzoekers van de Warwick University.

Met pieken en dalen
Als je de gemoedstoestand van een individuele mens in een grafiek zou afbeelden zou je een lijn in u-vorm zien. Geluk piekt in je 20e en is rond je 45e op zijn dieptepunt. Een tweede piek is te zien rond je 70e. Waarom is dit zo? Komt het door onze steeds complexer wordende samenleving, stress en prestatiedwang? Of zijn onze hormonen aanleiding voor de tijdelijke dip?

Crisis bij chimps
Om deze vraag te beantwoorden hebben de Britse onderzoekers de tevredenheid van meer dan 500 chimpanzees in verschillende dierentuinen 'gemeten'. Daarbij werden de verzorgers gevraagd om de gemoedstoestand van hun chimps te beoordelen. De resultaten lieten dezelfde u-vormige curve als bij mensen zien. Dit zou dus op een hormonale oorzaak van midlifecisis wijzen.

Tegengeluid
Kritiek kwam onder meer van mijn favoriete anthropoloog Frans de Waal. Hij vindt de methode niet betrouwbaar omdat de waarneming van de verzorgers verkleurd kan zijn door hun eigen gemoedstoestand. Het meten van stresshormonen bijvoorbeld was volgens de Waal een meer objectieve benadering geweest.

Moet ik mijn leven veranderen?
Ondanks de kritiek blijft het onderzoek uiteraard interessant. Als midlifecrisis inderdaad een natuurlijk verschijnsel is moeten we onze zichtwijze daarop namelijk een stuk aanpassen. Tussen de 40 en 50 gaan we vaak door een periode van twijfels en onzekerheid. Vragen zoals 'Wat heb ik in mijn leven bereikt?' en 'Waar wil ik met mijn leven naartoe?' zijn in deze periode overheersend. We zijn geneigd om de oorzaak voor ons ongeluk bij ons zelf te zoeken. Als we niet tevreden zijn over het leven moeten we zelf actie ondernemen en veranderen wat ons niet bevalt. Maar in hoe ver zijn echte veranderingen mogelijk? We kunnen een nieuwe partner zoeken, een nieuwe baan of een nieuwe hobby maar worden we er echt gelukkiger van?

Alles gaat voorbij
Volgens de wetenschappers van Warwick zeker niet. Als onze hormonen de oorzaak zijn voor twijfels en somberheid valt er weinig aan te doen. Maar we kunnen dan leren om te accepteren wat we hebben en wie we zijn. We hoeven de schuld niet meer bij ons zelf te zoeken en kunnen rustig afwachten totdat er weer betere tijden komen. Er is een licht aan het eind van de tunnel ;-)

Gekke epidemieën

Psychiatrische aandoeningen zijn de trend-ziektes van de eeuw. Terwijl Nederlanders puur lichamelijk gezien bovengemiddeld gezond zijn werden er nog nooit zo veel psychofarmaca verkocht. Sommige experts spreken zelfs van epidemieën. Worden we nu allemaal gek?

De meest besproken aandoeningen zijn depressie en ADHD. Volgens een schatting krijgt jaarlijks 1 van 13 Nederlanders met depressieve klachten te maken. Dit betekent dat op elk willekeurig moment 700.000 mensen in ons land depressief zijn. Bij ADHD is het nog erger: het aantal diagnoses is de afgelopen 5 jaar verdubbeld naar 1.1 miljoen.

  

DSM IV
Sommige experts verklaren de toename met betere diagnostische technieken. Dit betekent dat het aantal 'patiënten' niet is veranderd maar dat men nu beter in staat is om de aandoening te herkennen waardoor meer mensen een diagnose krijgen. Dit is ondermeer te danken aan DSM IV, de diagnostische leiddraad voor psychiaters. Dit boek beschrijft de internationaal vastgelegde criteria die nodig zijn voor het diagnosticeren van een psychiatrische aandoening. Klinkt naar goede vooruitgang... 

 

De bril van de psychiaterToch zijn er problemen met DSM IV. De criteria beschrijven namelijk slechts gedragspatronen die een bepaalde aandoening kenmerken. Het blijft de taak van de psyhciater zelf om te beoordelen of deze patronen van toepassing zijn op de cliënt of niet. De diagnose is dus gekleurd door de subjectieve inschatting van de psychiater.

Voorbeeld: Hoe noem je een kind dat het liefst de hele dag rent en springt? Energiek of hyperactief? Is een weduwe die nog maar amper uitgaat sinds het overlijden van haar echtgenoot rouwend of depressief?

Nieuwe criteria

De regelmatige aanpassingen van DSM-criteria maken het nog ingewikkelder. DSM V zal in mei 2013 gepubliceerd worden. Volgens de nieuwe versie zullen dan veel mensen met een psychiatrische diagnose niet meer aan de criteria voldoen. Aan de andere kant komen er nieuwe gevallen bij die nu nog als gezond gelden.

De naam is niet de oorzaakEen groot misverstand omtrent ADHD en depressie is dat ze als stoornis, en dus als oorzaak voor problematisch gedrag worden gezien. Dit is echter niet waar, aldus psycholoog Laura Batstra: "De term vrijgezel is slechts een beschrijving voor iemand die geen partner heeft. Het vrijgezel-zijn is niet de oorzaak ervoor dat iemand geen partner heeft. Ook ADHD, depressie en autisme zijn slechts namen voor problematische gedragspatronen maar ze bevatten niet de oorzaak voor dit gedrag.

Sociale constructenGedurende de afgelopen 20 jaar is ons beeld van psychiatrische aandoeningen sterk veranderd. Vroeger accepteerde men dat Jeroentje een wild kind was en de buurvrouw leefde als een kluizenaar. Toen begon het tijdperk van de psychologie en men dacht gedrag te kunnen sturen van problematisch naar wenselijk. Maar wie bepaald nou wat problematisch en wenselijk is? Dat doen wij als maatschappij. Een kind dat niet rustig op zijn stoel kan zitten is storend tijdens de les. Een collega die vaak somber is werkt minder efficiënt. De definities van problematisch en wenselijk zijn dus sociale constructen.

Een label voor je leven
Wat betekent dit voor Jeroentje en de buurvrouw? Ze krijgen een diagnose die hun labelt als psychisch ziek. De medische en sociale gevolgen van zo'n label zullen ze de rest van hun leven moeten dragen. Je kunt het zien als een excuus voor hun gedrag waardoor mensen begrip voor hun zullen tonen. Je kunt het ook zien als een extra beperking die hun niet helpt het probleem op te lossen. Want als je depressief bent dan ben je gewoon somber. Niks aan te doen!

Er zijn wel andere partijen die voordeel hebben bij elke nieuwe diagnose. De psychiaters en therapeuten bijvoorbeeld die hun baan mogen houden. De farmaceutische industrie die meer medicijnen kan verkopen. Familie en vrienden van de betrokkene die een excuus hebben gevonden voor het ongepaste gedrag: "Het is niet de schuld van Jeroentje. Hij heeft ADHD, daarom is hij zo wild."

Dodelijke snoepjes

Van suiker wordt je dik en lelijk. Van suiker krijg je kanker. Suiker verhoogt de benzineprijzen. Wanneer doet de overheid eindelijk iets tegen het zoete duivelsgoedje?

In de wetenschappelijke vakbladen verschijnt bijna dagelijks een nieuw bericht over de gezondheidsrisico's van suiker. Steeds

meer wetenschappers raden aan om überhaupt geen suiker meer te eten. Een van hun is Robert Lustig, professor voor kindergeneeskunde aan de California University. Afgelopen februari publiceerde Lustig een artikel in de tijdschrift Nature waarin hij beweerde dat geraffineerde suiker ongeveer even gezond voor ons is als rattengif.

Ziek door suiker?Suiker staat bekend als een oorzaak voor metabool syndroom, een aandoening die ondermeer gekenmerkd wordt door overgewicht en hoge bloeddruk. Wie metabool syndroom heeft maakt meer kans op cardiovasculaire ziekten en diabetes type 2. Lustig verteld ons bovendien dat suiker bijdraagt aan de ontwikkeling van kanker en versnelde veroudering.

Maar sterker nog: voor de vertering van suiker heeft ons lichaam vitaminen en mineralstoffen nodig. Aangezien suiker die niet bevat worden ze uit de reservekast van ons lichaam gehaald. Door suiker te eten werken we dus een hoop calorieën naar binnen maar ons lichaam raakt alsnog ondervoed. Dit zou zich vooral in psychologische aandoeningen uiten zoals depressie, ADHD en autisme.

Bang voor voedselDe nieuwe suikerfobie vervangt de vetfobie van de jaren 80. Deze begon nadat een Amerikaanse studie beweerde dat vet de sluipmoordenaar op je boterham was, vooral wanneer je boter op brood deed. Het gevolg was dat de boter in veel supermarkten uit de schappen verdween en mensen versterkt halvarine en olijfolie kochten. Inmiddels zien onderzoekers het iets genaunceerder. Vet geldt tegenwoordig als essentiëel onderdeel van een gezonde voeding.

Associatief onderzoekHet probleem met dit soort uitspraken over voeding is dat ze meestal op associatief onderzoek berusten. Bij dit soort onderzoek wordt gekeken naar mogelijke verbanden tussen een voedingsstof en een bepaald lichamelijk verschijnsel (bv. een ziekte).
De standaard opzet voor de experimenten zijn twee testgroepen die een bepaalde behandeling krijgen. Binnen een groep krijgen alle proefpersonen dezelfde behandeling zonder dat er rekening wordt gehouden met hun individuele genetische samenstelling. Het resultaat is dus de gemiddelde uitslag van alle metingen bij

individueel verschillende proefpersonen. Er zijn inderdaad aanwijzingen dat overgewicht en het eten van veel suiker vaak samen optreden maar uit dit soort onderzoek blijkt niet dat het om een causaal verband gaat. Sommige mensen blijken een aanleg te hebben om van zoete smaken te houden en snel dik te worden. In dit geval zou een anti-suiker beweging weinig nut hebben. 

Gewoon lekkerOf je nou in Lustig's uitspraken gelooft of niet - extreme voedingsrichtlijnen voor suiker, vet of welk voedsel dan ook zijn niet realistisch. Laten we suiker dus gewoon bekijken als een onderdeel van onze voeding: voorkom dat je er te veel van binnen krijgt maar een colatje of een koekje op zijn tijd mag best. Dat is lekker en maakt het leven minder zuur.